Medicatieverspilling
in de Gezondheidszorg
Oorzaken, drempels voor hergebruik en oplossingen — met een analyse van de Nederlandse situatie
Een verborgen crisis van miljarden euro’s
Jaarlijks wordt er in Nederland voor minimaal € 100 miljoen aan ongebruikte geneesmiddelen weggegooid. Deze verspilling speelt in ziekenhuizen, verpleeghuizen, de thuissituatie en andere zorginstellingen — terwijl de gezondheidszorg tegelijkertijd kampt met structurele tekorten aan dezelfde medicijnen.
Dit rapport analyseert op basis van wetenschappelijke literatuur: (1) de oorzaken van medicatieverspilling, (2) de drempels voor hergebruik, en (3) de beschikbare oplossingen — met bijzondere aandacht voor de Nederlandse context en het groeiende paradox tussen verspilling en tekort.
Kernbevinding: De ROAD-studie (Radboudumc, gepubliceerd in JAMA Oncology 2024) toont aan dat heruitgifte van kankermedicatie de verspilling met 68% reduceert en besparingen oplevert van € 576 tot € 1.348 per patiënt per jaar — veilig, effectief en kostenbesparend.
Inleiding en Probleemstelling
Geneesmiddelenverspilling is een wereldwijd erkend probleem met verstrekkende economische, ecologische en maatschappelijke gevolgen. De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) schat dat dagelijks tot 0,5 kilogram afval per ziekenhuisbed wordt geproduceerd, waarvan 3% bestaat uit ongebruikte medicatie (WHO, 2018). In de Verenigde Staten loopt de waarde van ongebruikte medicijnen in huishoudens op tot maar liefst 5,4 miljard dollar per jaar (PMC 2019).
In Nederland wordt jaarlijks minimaal 100 miljoen euro aan ongebruikte geneesmiddelen vernietigd (NTVG, 2020; Radboudumc). Dit terwijl diezelfde middelen bij andere patiënten hard nodig zijn. Dit rapport werkt drie centrale vragen uit:
- Wat zijn de oorzaken van medicatieverspilling in ziekenhuizen, verpleeghuizen en de thuissituatie?
- Welke drempels belemmeren hergebruik van ongebruikte medicijnen?
- Welke oplossingen bestaan er om medicijnen niet te vernietigen maar veilig opnieuw in te zetten?
Hoofdstuk 2
De Omvang van Medicatieverspilling
Verspilling in het ziekenhuis
Op de intensive care wordt aanzienlijke verspilling gemeten van intraveneuze medicatie. De GAME-OVER studie (multicenter, PMC 2024) documenteerde de omvang van geneesmiddelenresten op IC-afdelingen. Op kinderafdelingen werden in twee jaar tijd 58.607 doses antibiotica weggegooid — gemiddeld 80 doses per dag, inclusief middelen die nationaal in tekort waren (Infection Control & Hospital Epidemiology, 2024).
Verspilling in verpleeghuizen
Bijna 90% van de ouderen in verpleeghuizen gebruikt minimaal één voorgeschreven medicijn, en meer dan een derde gebruikt vijf of meer. Dit polyfarmacie-patroon vergroot het risico op verspilling aanzienlijk. In de VS verwijderen verpleeghuizen jaarlijks 740 miljoen ton aan medicijnen (EPA, geciteerd via ProPublica 2017).
Verspilling thuis
Een derde van de medicijngebruikers houdt regelmatig medicatie over. Slechts de helft brengt ongebruikte geneesmiddelen terug naar de apotheek; de rest belandt via huisafval of het riool in het milieu (NPFO – Radboudumc).
Hoofdstuk 3
Oorzaken van Medicatieverspilling
Medicatieverspilling kent oorzaken op elk niveau van de farmaceutische keten: van fabrikant en distributeur tot voorschrijver, apotheker en patiënt.
Op patiëntniveau
Therapieontrouw en non-adherëntie
Patiënten stoppen frequent met medicatie vóórdat de verpakking op is, vanwege bijwerkingen, herstel van klachten of vergeetachtigheid. De WHO en meerdere studies identificeren dit als een van de primaire oorzaken van medicatieverspilling in de thuissituatie (PMC 2019; WHO 2018).
Overlijden of verandering van behandeling
In verpleeghuizen en ziekenhuizen eindigt medicatiegebruik abrupt door overlijden van de patiënt, opname in een andere instelling, of wisseling van therapie. In het Jeroen Bosch Ziekenhuis worden als oorzaken expliciet benoemd: te grote verstrekte hoeveelheden, wisseling van therapie door bijwerkingen of ineffectiviteit, en overlijden van de patiënt.
Op voorschrijversniveau
Overprescriptie en te grote verpakkingseenheden
Voorschrijvers schrijven systematisch grotere hoeveelheden voor dan medisch noodzakelijk, deels vanwege onzekerheid over behandelduur, deels vanwege beschikbare verpakkingsgroottes. Een studie (ScienceDirect, 2023) stelt dat aanpassing van de verstrekte hoeveelheid aan de individuele patiënt een belangrijke preventieve strategie is.
Op apothekerniveau
Vaste verstrekte hoeveelheden
Apotheken verstrekken medicijnen doorgaans per standaardverpakking, niet op maat van de individuele behandeling. Het UMC Utrecht-onderzoek (Charlotte Bekker, 2018) toont aan dat bijna 40% van de geneesmiddelenverspilling voorkomen kan worden, vooral bij geneesmiddelen verstrekt voor langdurig gebruik.
Op systeem- en industrieniveau
Verpakkingsontwerp
Farmaceutische fabrikanten produceren soms bewust grotere hoeveelheden dan medisch noodzakelijk — zo zijn infuusvloeistoffen, injectieflessen en druppels dikwijls groter dan de therapeutisch benodigde dosis, wat leidt tot restanten die worden weggegooid.
Gebrekkig medicatiebeheer in instellingen
In verpleeghuizen en ziekenhuizen ontbreken vaak systematische processen voor medicatiebeoordeling bij overplaatsing, ontslag of overlijden. Hoog personeelsverloop bemoeilijkt continuïteit van medicatiebeheer (NHS England, 2015).
Hoofdstuk 4
Drempels voor Hergebruik van Medicatie
Ondanks de erkende schaal van medicatieverspilling en het bestaan van ongebruikte, kwalitatief goede medicijnen, stuit hergebruik op tal van drempels.
Juridische en regelgevende drempels
In de Europese Unie is herverdeling van teruggebrachte voorschriftmedicijnen in de meeste lidstaten verboden op grond van geneesmiddelendistributiewetgeving. Een overzichtsartikel (PMC 2022) stelt expliciet dat inzameling en herdistributie van onvervuilde voorschriftmedicijnen niet zijn toegestaan door de distributiewetgeving in EU-landen.
In het VK verbiedt de Medicines and Healthcare products Regulatory Agency (MHRA) momenteel hergebruik van medicijnen. In 2020 pleitte de voorzitter van de British Medical Association voor aanpassing van de regelgeving; in 2021 sloot de Royal Pharmaceutical Society zich daarbij aan (Wiley / Prescriber, 2024).
Veiligheid en kwaliteitsbewaking
Een kernzorg bij hergebruik is onzekerheid over bewaaromstandigheden na verstrekking. Medicijnen kunnen zijn blootgesteld aan extreme temperaturen, licht of vocht, waardoor werkzaamheid en veiligheid niet kunnen worden gegarandeerd (PMC 2020). Toch laat het promotieonderzoek van Charlotte Bekker (UMC Utrecht, 2018) zien dat 95% van de patiënten de medicatie correct bewaart — een geruststellend gegeven voor hergebruik, mits verificatie plaatsvindt.
Psychologische drempels
Patiënten zijn often terughoudend om medicijnen te accepteren die eerder door een ander zijn gebruikt. Onderzoek toont echter aan dat de bereidheid sterk toeneemt wanneer:
- Temperatuursensoren op de verpakking aanwezig zijn
- Een apotheker visuele kwaliteitscontrole uitvoert
- De combinatie van beide maatregelen wordt toegepast (Wiley / Prescriber, 2024)
Weerstand vanuit de industrie
Farmaceutische bedrijven hebben commerciële belangen bij het ‘niet’ hergebruiken van hun producten. Hoewel de ROAD-studie vermeldt dat farmaceuten deelname in principe ondersteunen mits kwaliteit is gewaarborgd, blijft commerciële terughoudendheid een factor in beleidsvorming.
Hoofdstuk 5
Oplossingen: Van Verspilling naar Circulair Gebruik
Preventie: Individueel Voorschrijven en Verstrekken
Een kwalitatieve studie (ScienceDirect, 2023), uitgevoerd in Nederlandse ziekenhuizen met apothekers en artsen, identificeert concrete aanbevelingen:
- Proefhoeveelheden verstrekken bij nieuwe medicatie, vóórdat een volledige voorraad wordt gegeven
- Split-filling: medicijnen in kleinere batches verstrekken en frequenter hernieuwen
- Groepsverstrekking: gelijktijdig verstrekken aan patiënten met dezelfde medicatie op een vaste datum
- Actieve betrokkenheid van apothekers bij therapietrouw via counseling
Technologische Innovaties: De ROAD-studie
Kankermedicijnen werden voorzien van een temperatuurchip (time-temperature indicator, TTI) en een verzegelde verpakking. Bij inlevering controleert de apotheek: (1) intactheid van de verzegeling, (2) registratie van de bewaartemperatuur, (3) de houdbaarheidsdatum. Van de TTI’s werd 59,4% minstens één maal hergebruikt.
Drug Repository Programs en Wetgeving
In de VS hebben meerdere staten drug repository-wetten aangenomen die hergebruik van bepaalde medicijnen legaliseren. Op Europees niveau wordt gewerkt aan een wettelijk kader (voorgesteld Artikel 207a van de Europese Geneesmiddelenrichtlijn) dat gecontroleerde heruitgifte onder strikte voorwaarden mogelijk maakt. Meerdere EU-lidstaten, waaronder Nederland, steunen dit initiatief (Health Care Without Harm Europe, 2024).
Hoofdstuk 6
Analyse van de Nederlandse Situatie
Nederland bevindt zich in een bijzondere positie: het land is tegelijk koploper in wetenschappelijk onderzoek naar medicatieverspilling én kampt met recordaantallen geneesmiddelentekorten. Dit hoofdstuk analyseert de specifieke Nederlandse context op basis van nationale beleidsdocumenten, onderzoeksdata en rapporten van KNMP, CBG, ZN en het ministerie van VWS.
“Teruggebrachte medicijnen worden in Nederland standaard vernietigd — terwijl 4,5 miljoen Nederlanders direct worden geraakt door geneesmiddelentekorten.”
KNMP Verspilling-dossier / KNMP Farmanco, 2024De paradox: verspilling naast recordtekorten
Onderzoek naar de oorzaken van tekorten (CBG Rapportage 2023; Gupta Strategists in opdracht van Zorgverzekeraars Nederland, 2024) identificeert: 39% door distributieproblemen, 33% door productieproblemen, 11% door kwaliteitsdefecten en 13% door verhoogde vraag — van 56% van de tekorten werd geen oorzaak opgegeven (Pharmaceutisch Weekblad, 2024).
Het preferentiebeleid als tweesnijdend zwaard
Het preferentiebeleid van zorgverzekeraars — waarbij één specifiek merk of generiek middel per werkzame stof als ‘voorkeursmiddel’ wordt aangewezen — speelt een centrale rol in zowel verspilling als tekorten. De KNMP stelt dat het beleid te eenzijdig op prijs is gericht, waardoor tekorten en patiëntwisselingen toenemen. Circa 3,5 miljoen patiënten ondervinden hier direct de gevolgen van (KNMP, 2025).
Minister Agema van VWS onderzoekt een pilot om het preferentiebeleid in specifieke gevallen los te laten — kinderdoseringen, kritieke middelen, middelen aan de marktonderkant. Voor 2025–2027 is een extra budget van € 20 miljoen vrijgemaakt, oplopend naar € 30 miljoen per jaar daarna (KNMP, december 2024).
Het preferentiebeleid veroorzaakt ook indirect verspilling: elke wisseling van preferent middel laat patiënten achter met restvoorraden van het niet-langer-preferente middel. Die voorraden kunnen niet worden herverdeeld en worden vernietigd — terwijl hetzelfde middel elders mogelijk in tekort is.
Nederlandstalig onderzoek en pilotervaringen
De ROAD-studie en ROAD 2.0
De ROAD-studie (Radboudumc, JBZ, St. Antonius, UMC Utrecht; 2021–2023) leidde tot ROAD 2.0, waarbij tien extra ziekenhuizen deelnemen. Apotheker Thijs Balk (JBZ): “Het is voor ons erg belangrijk om op deze manier bij te dragen aan duurzamere gezondheidszorg en om de kosten van geneesmiddelen te verlagen.”
Leidraad Duurzame Farmaceutisch Specialistische Zorg
De nationale Leidraad (Richtlijnendatabase.nl, 2024) stelt dat optimalisering van medicatiedistributie — frequentere levering van kleinere hoeveelheden, zo-nodig medicatie pas pakken op het moment van toediening — verspilling significant kan terugdringen zonder dat dit inefficiënter of kostbaarder hoeft te zijn.
Beleidsactoren in Nederland
| Actor | Rol in aanpak medicatieverspilling |
|---|---|
| Ministerie van VWS | Programma ‘Verspilling in de zorg’; budget beschikbaarheid; aansturing preferentiebeleid |
| KNMP | Dossier Verspilling; inspiratiegids ‘Verspil geen Pil’; lobby voor preferentiebeleidaanpassing |
| Radboudumc / UMC Utrecht | ROAD-studie: wetenschappelijk bewijs voor veilige heruitgifte van dure medicijnen |
| CBG | Registratie en monitoring geneesmiddelentekorten; tekortenbesluiten |
| NZa | Kerncijfers geneesmiddelenuitgaven; toezicht betaalbaarheid |
| Zorgverzekeraars Nederland (ZN) | Preferentiebeleid; inkoop geneesmiddelen; onderzoek Gupta Strategists 2024 |
| IGJ | Toezicht op veilig medicatiegebruik en -verwijdering |
| ZonMw | Financiering onderzoek goed geneesmiddelengebruik (grant 848018008, ROAD-studie) |
| VerspildePillen.nl | Dataverzameling ingeleverde medicijnen; bewustzijnsvorming en beleidsondersteuning |
Systeemanalyse: waarom de paradox blijft bestaan
De Nederlandse situatie illustreert een fundamentele systeemfout: medicijnen worden vernietigd op het moment dat ze niet langer door de oorspronkelijke ontvanger worden gebruikt, terwijl hetzelfde middel elders in het systeem in tekort is. Dit is het gevolg van structurele keuzes in wetgeving, inkoopbeleid en logistiek die onvoldoende op elkaar zijn afgestemd.
De Richtlijnendatabase (2024) stelt het duidelijk: verspilling kan worden voorkomen door zoveel mogelijk hergebruik van niet-gebruikte medicatie (Van der Meer, 2023), maar de juridische en logistieke kaders in Nederland faciliteren dit nauwelijks buiten de ROAD-pilotsetting. Zolang teruggebrachte medicijnen standaard worden vernietigd, terugbrengen niet structureel wordt gestimuleerd en het preferentiebeleid regelmatig wisselingen afdwingt, blijft de paradox in stand.
Hoofdstuk 7
Discussie
De wetenschappelijke literatuur is eenduidig over de omvang en ernst van medicatieverspilling. Tegelijkertijd is ook duidelijk dat oplossingen beschikbaar zijn — en in Nederland zelfs al met succes worden getest. De paradox is opvallend: terwijl ziekenhuizen en apotheken jaarlijks tientallen miljoenen euro’s aan medicijnen vernietigen, kampen dezelfde instellingen met geneesmiddelentekorten die patiëntzorg in gevaar brengen.
De ROAD-studie levert het voorlopig sterkste bewijs dat heruitgifte van ongebruikte medicijnen — met adequate kwaliteitsborging — veilig en effectief is. De uitbreiding naar ROAD 2.0 met 14 ziekenhuizen en de actieve inzet voor Europese wetgeving (Artikel 207a) laten zien dat beleidsverandering mogelijk is.
Medicijnen die via het riool in het milieu komen, vormen een groeiend ecotoxicologisch probleem. Een life cycle assessment op basis van de ROAD-studie (PMC, 2024) toont aan dat heruitgifte significant gunstigere milieueffecten heeft dan standaardvernietiging, over meerdere milieu-impactcategorieën.
Hoofdstuk 8
Conclusies en Aanbevelingen
Conclusies
- Medicatieverspilling is een structureel, wereldwijd probleem met omvangrijke financiële, ecologische en ethische consequenties
- In Nederland wordt jaarlijks minimaal € 100 miljoen aan ongebruikte medicijnen vernietigd
- De oorzaken zijn verspreid over de gehele keten: te grote verpakkingseenheden, therapieontrouw, polyfarmacie, gebrekkige instellingsprocessen en industrieel verpakkingsontwerp
- Hergebruik van medicijnen is bewezen veilig en effectief, mits voorzien van kwaliteitsborging via temperatuursensoren en visuele apothekersinspectie (ROAD-studie, JAMA Oncology 2024)
- In Nederland bestaat een paradox: recordverspilling naast recordtekorten, mede veroorzaakt door het preferentiebeleid
- Wettelijke drempels — met name in de EU — vormen momenteel de grootste belemmering voor brede implementatie van hergebruik
Aanbevelingen
- Wetgeving aanpassen: Steun het voorgestelde EU Artikel 207a dat gecontroleerde heruitgifte van geneesmiddelen mogelijk maakt
- ROAD-methodiek opschalen: Implementeer temperatuurchips en verzegelde verpakkingen breed in de oncologie en breid uit naar andere dure geneesmiddelencategorieën
- Individueel voorschrijven: Verplicht apothekers en artsen om per patiënt af te stemmen hoeveel medicatie noodzakelijk is, inclusief proefhoeveelheden bij nieuwe therapie
- Instellingsprotocollen: Ziekenhuizen en verpleeghuizen dienen systematische medicatiereview bij opname, overplaatsing en ontslag te implementeren
- Preferentiebeleid herzien: Introduceer dakpansgewijze inkoop en voorkom dat wisselingen restvoorraden creëren die moeten worden vernietigd
- Patiënteducatie: Investeer in publiekscampagnes over het terugbrengen van ongebruikte medicijnen en de milieuconsequenties van onjuiste verwijdering
- Ketensamenwerking: Verbind patiënten, zorgverleners, apothekers, overheid en industrie in een gedeeld systeem voor circulair geneesmiddelengebruik
Geef een reactie